OPOWIEŚCI RODZINNE – warsztaty opowiadania dla dzieci

W 2016 roku „Grupa Studnia O.” zrealizowała cykl warsztatów i spotkań z opowieściami – „Opowieści naszych przodków. Między historią a baśnią” (projekt wspierany przez M.St.Warszawę). Zapraszam do przeczytania tekstu podsumowującego ścieżkę pracy Beaty Frankowskiej „Cztery strony czasu”, zainspirowaną książką i ilustracjami Iwony Chmielewskiej.

BEATA FRANKOWSKA

IMG_4460

Czy dzisiaj w rodzinach opowiada się jeszcze historie przodków: dziadków, pradziadków, prapradziadków? Czy dzieci wiedzą, kto był przed nimi, skąd się wzięły w tym a nie innym miejscu na ziemi? Jak Wielka Historia jest obecna w rodzinnej pamięci? I co dzieci z tego rozumieją? I czy wyobraźnia i baśń mogą się tu na coś przydać?

Do projektu „Opowieści naszych przodków. Między historią a baśnią” zaprosiłam jedną z klas pierwszych ze Społecznej Szkoły Podstawowej nr 4 im. Władysława Grabskiego w Warszawie. Od początku projekt był pomyślany jako zintegrowane działanie dwutorowe: tworzeniu ustnej wersji opowieści rodzinnych towarzyszyła ścieżka plastyczna, prowadzona przez artystkę Czarli Bajkę, stanowiąca wizualne dopełnienie opowiadanych historii.
Punktem wyjścia warsztatów opowiadania jest zawsze opowieść, spektakl, który stanowi inspirację, zaproszenie do myślenia narracją i obrazami. Tak było i tym razem.

„Cztery strony czasu”

b_plakat.muzeum etnograficzne3

Nasze spotkania rozpoczęliśmy w Muzeum dla Dzieci w Państwowym Muzeum Etnograficznym od spektaklu „Cztery strony czasu”, na podstawie książki obrazowej Iwony Chmielewskiej. To historia miasta, dziejąca się na przestrzeni 500 lat, rozpisana na obrazy.

Wyobraźmy sobie miasto, którego sercem jest rynek, sercem rynku jest ratusz, a sercem ratusza – zegar, który pokazuje czas na cztery strony świata. Wyobraźmy sobie cztery okna w kamienicach stojących w czterech stronach rynku, wychodzące na wprost każdej z tarcz zegara. Zaglądamy do każdego z tych okien co sto lat, o innej porze dnia i roku. W ten sposób stajemy się mimowolnymi świadkami teatru życia, którego aktorami są mieszkańcy miasta.

DSCF9284

Podpatrujemy mieszkańców miasta w ich codzienności: małe historie dzieją się w kuchni, w pracowni, pokoju dziecięcym i salonie. Jesteśmy świadkami rodzinnych dramatów i radości, doświadczamy przemijania i jednocześnie długiego trwania. Jest to również opowieść wielokulturowa, pokazująca współistnienie losów polskich, żydowskich i niemieckich.

Strukturę narracyjną i obrazy zaczerpnięte z książki Iwony Chmielewskiej wypełniamy historiami skądinąd: baśniami braci Grimm, H. CH. Andersena, I.B. Singera, dbając o prawdopodobieństwo opowiadanych historii w takim a nie innym czasie i w takiej a nie innej przestrzeni. Soczystości dodają pieśni, przyśpiewki i muzyka grana na żywo, która wędruje z nami przez czas.

DSCF9313

Warsztaty dla rodzin

Bezpośrednio po spektaklu zapraszamy dzieci i rodziców na krótkie warsztaty. To niezbędny etap zbierania opowieści rodzinnych. Małe dzieci na ogół nie znają swoich historii rodzinnych. Trzeba stworzyć sytuację, w której rodzice lub dziadkowie będą mogli te historie przywołać, przypomnieć sobie i opowiedzieć swoim dzieciom czy wnukom.

W wywoływaniu opowieści wykorzystujemy strukturę narracyjną, zaczerpniętą z książki Iwony Chmielewskiej i spektaklu „Cztery strony czasu”, służącą do uporządkowania rodzinnej pamięci:

przestrzeń kuchni ewokuje pamięć smaków i zapachów, potraw i i przetworów przekazywanych w rodzinie z pokolenia na pokolenia, w rytmie świąt, w cyklu roku;

przestrzeń pracowni wypełni się narzędziami, technologiami, przedmiotami używanymi przez naszych dziadków i pradziadków;

przestrzeń pokoju dziecięcego przywoła pamięć starych zabaw i zabawek, a także dziecięcych opowieści, piosenek-kołysanek;

przestrzeń pokoju dorosłych przywoła opowieści o rozstaniach i powrotach, o miłości i śmierci, o wojnie i czekaniu, a także swoiste rodzinne formy celebrowania świąt i dnia codziennego.

DSCF9347

Rodzice i dziadkowie wraz z dziećmi wstępnie dokonują wyboru historii, opowiadają je sobie najpierw w rodzinnych podgrupach, następnie wspólnie wymyślają tytuł, który będzie pełnił funkcję opowieści w pigułce: „O tym, jak….”. Na forum dzieci prezentują tytuły wybranych historii. Zachęcamy do tego, by tytuły były barwne, by budziły pragnienie słuchania, „co było dalej”.

Oto przykładowe tytuły powstających opowieści:

– O tym, jak prababcia Filomena zupę z rybich głów gotowała (KUCHNIA)

– O tym, jak prababcia Czesia szyła torebki w kąciku swojego mieszkania (SALON)

– O tym, jak dziadek Andrzej małą Madzię w czasie kołysania w wózku zgubił (POKÓJ DZIECIĘCY)

– O tym, jak prababcia Małgorzata poślubiła pradziadka Walentego pod groźbą pistoletu (SALON).

Każda z rodzinnych grup dostaje kartę pracy do wypełnienia, z następującymi kategoriami: tytuł, bohaterowie opowieści (w tym zwierzęta), czas i miejsce opowieści, ważne przedmioty, krótkie streszczenie. Ważne, by rodzice nie spisywali pełnej wersji historii swoim językiem, ponieważ istnieje wtedy ryzyko, że dzieci będą próbowały nauczyć się tych wersji na pamięć, a nie o to w tym projekcie chodzi. Dążymy do tego, by każda z rodzinnych grup wypracowała cztery propozycje opowieści, po jednej z kuchni, pracowni, pokoju dziecięcego i pokoju dorosłych. Nie zawsze jest to jednak możliwe od razu. Traktujemy to spotkanie jako wstępną fazę, bank pomysłów, rodzinną burzę mózgów. Potem, w trakcie trwania warsztatów, te wstępne pomysły mogą ewoluować: jakaś historia nie rozwinie się i wypadnie, a na jej miejsce pojawi się nowa.

IMG_4528

Oto przykład jednej z kart (opowieści rodzinne Aleksa):

KUCHNIA

„Jak prababcia Ania dokarmiała jeńców w obozie i poznała dziadka Stefana”

Bohater: prababcia Ania jako młoda dziewczyna

Miejsce: Mechowo, Pomorze Zachodnie, dworek niemiecki gospodarzy

Czas: II wojna światowa

Opis: Polska służąca Ania po kryjomu gotuje jedzenie dla jeńców w pobliskim obozie i zanosi je im nocą. Tak poznaje swojego przyszłego męża, dziadka Stefana.

PRACOWNIA

„O tym, jak pradziadek Lutek wykuwając ozdobną klamkę, płoszył stukaniem gołębie”

Bohater: pradziadek Lutek

Miejsce: pracownia kowalska we Włochach

Czas: lata pięćdziesiąte XX wieku

Opis: Pradziadek Lutek wykuwa ozdobną klamkę w warsztacie, nad którym hoduje gołębie.

POKÓJ DZIECIĘCY

„O tym, jak garnitur wujka uratował Józkowi życie”

a bea7

Bohater: dziadek Józek

Miejsce: wieś Dąbrowa, droga do Ostrowii Mazowieckiej

Czas: II wojna światowa

Opis: Mały Józek szykuje się do szkoły. Zakłada garnitur po wujku, którego zabili Niemcy. Po drodze zatrzymuje go radzieckie patrol i chce go rozstrzelać jako szpiega. Józek tłumaczy, że idzie do szkoły. Na pytanie czemu ma taki duży garnitur, opowiada o wujku, którego zabili Niemcy. Jest puszczony wolno.

SALON

O tym, jak mała Marysia wróciła do Polski z dalekiej Syberii”

Bohaterowie: pięciu braci z rodzinami, prababcia Marysia jako mała dziewczynka

Miejsce: Symbirsk w Rosji

Czas: 1918

Opis: Rodzina została zesłana w 1864 roku na Syberię za udział w powstaniu styczniowym. Od lat mieszka w Rosji. Polska odzyskuje niepodległość w 1918 roku i pięciu braci z rodzinami zastanawia się, czy wrócić do Polski. Tylko jeden z nich ze swoją żoną i córeczką Marysią decydują się na powrót.

***

Podczas pierwszego spotkania wyjaśniamy również, na czym będzie polegać praca nad wizualizacją historii, czyli tworzeniem tak zwanych pudełek pamięci, z postaciami-wycinankami z rodzinnego teatru. Prosimy o przesyłanie (drogą elektroniczną) pamiątkowych zdjęć i wszystkich dostępnych wizualnych form rodzinnej pamięci. Potrzebujemy dramatis personae do naszego papierowego teatru rodzinnego: bohaterów, przedmioty, widoki za oknem. Wiele zależy od tego, jaki moment naszej historii chcemy zobrazować, nadać mu kształt, złapać czas na gorącym uczynku.

Warsztaty z dziećmi

Przystępujemy do warsztatów opowiadania z dziećmi. Skoro chcemy uczyć dzieci opowiadania własnych historii, warto zacząć od opowiedzenia opowieści tradycyjnej, nad którą potem będziemy pracować wspólnie jako ramą narracyjną dla naszych małych historii. Od opowieści tradycyjnej można się wiele nauczyć: jak budować strukturę historii, dlaczego powtórzenia są ważne, jaka jest funkcja refrenów, jak zbudować dobre zakończenie.

Opowieść ramowa

Zaczynamy od opowieści kuchennej o pewnej rodzinie, która w każdą niedzielę jeździła do babci na wieś na pyszny rodzinny obiad. Wszyscy kochali zwłaszcza zupę babci – ach, ten jej smak i zapach, wyjątkowy! Pewnego razu tata z mamą postanowili, że sami zrobią taką samą zupę u siebie w domu. Mama poszła do sklepu, kupiła potrzebne produkty, poszatkowała warzywa, nalała wody z kranu do garnka, postawiła garnek na kuchence gazowej,, wrzuciła produkty, dosypała przyprawy i zupa zaczęła się gotować. Kiedy była gotowa, wszyscy usiedli do stołu i zaczęli próbować. „Czy taka sama?” – zapytała mama. „Pyszna – odparli wszyscy – ale nie taka sama!” Na czym więc polega różnica? Rodzice dzwonią do babci, a ona im uświadamia, że warzywa, które pływają w jej zupie, pochodzą z własnego ogródka, że woda jest ze studni, a w kuchni pali żywym ogniem. Rodzice próbują sprostać tym wszystkim wymogom, ale za każdym razem zupa, choć pyszna, ciągle „nie jest taka sama”. Na końcu babcia mówi: „Zapomniałam o najważniejszej przyprawie – to moja miłość do Was! To ona jest nie do podrobienia! I widok z okna, na który patrzę, gdy gotuję zupę dla Was, i zapach powietrza, które wlatuje z pola przez lufcik. Ale mam proste rozwiązanie: zapraszam na zupę do mnie…”

Tę opowieść usłyszałam wiele lat temu od pewnego szwajcarskiego opowiadacza, którego nazwiska już nie pamiętam, ale jego opowieść ze mną została. Pamiętam, jak wtedy wszyscy chóralnie odpowiadaliśmy na powtarzające się pytanie: Taka sama?” – „Nie taka sama!”

Ten powtarzalny motyw wykorzystałam w naszej wspólnej opowieści, rozpisanej na dziecięce głosy. Dodaliśmy do tego pioseneczkę o szatkowaniu warzyw: „Marcheweczka ciach ciach ciach, pietruszeczka ciach ciach ciach… itp.”, która okazała się naszym kuchennym hitem. Stworzyliśmy kuchenną orkiestrę: każdy z uczestników warsztatów miał swoją drewnianą łyżkę lub inny przedmiot z kuchennych akcesoriów, którymi wybijaliśmy wspólny prosty rytm. Tej opowieści uczyliśmy się przez wspólne powtarzanie. Od niej rozpoczynaliśmy każde warsztaty. To była trampolina, od której mogliśmy się odbić i poszybować w stronę własnej małej opowieści.

Historia rodzinna

Nie każda historia ma potencjał, by rozwinąć się w opowiadanie. Tak było i tym razem. Niektóre dziecięce historie kończyły się po jednym, dwóch zdaniach, były raczej opisem, przytoczeniem. Każdej z historii zadawaliśmy pytania, próbując tchnąć w nią życie, odkryć w niej żywe ziarenko, coś, co obudzi naszą ciekawość. Ważne, by za historią stało jakieś wydarzenie: coś się wydarzyło, miało potencjał zmiany, przygody, owego „nagle”, tak ważnego w opowiadaniu historii. Pracowaliśmy nad takim wewnętrznym dramatyzmem i napięciem opowiadanych historii. Dla mnie było ważne, by opowieść była żywa, rosła w czasie, rozwijała się, nie przekraczając granic prawdopodobieństwa. Zadawaliśmy pytania o sens danej historii, dlaczego się ją w rodzinie opowiada, jakie towarzyszą temu komentarze, co w niej śmieszy, co wzrusza, co sprawiło, że zapadła nam w pamięć.

Opowieści kuchenne

14

Ważne jest słuchanie siebie nawzajem. Pod koniec każdego warsztatu szukaliśmy nici powiązań między naszymi historiami. Ostatecznie (prawie) każdy pracował nad dwiema historiami. Pierwsza dotyczyła wątku opowieści kuchennych – ta przestrzeń i ten temat okazały się najbardziej obfitujące w dobre historie; dlatego to od nich warto zacząć pracę nad opowieściami rodzinnymi. Staraliśmy się, by opowieści się nie powtarzały, lecz wchodziły ze sobą w interakcje, oświetlały się nawzajem. Ostatecznie wyklarowała nam się przejrzysta struktura: dzieci opowiadały w parach na podobny temat, odpowiadając sobie historią na historię. To była żywa sytuacja dialogu, wymiany, swoistego małego agonu, a nie samotnego odklepywania swojego kawałka. Trzeba było wymyślić, jak odnieść się do opowieści tego, który opowiadał przede mną. Naturalną trampoliną były też pytania, które zadawałam. Na tym etapie pracy z historią wymyślaliśmy śmieszne, krótkie tytuły – rodzaj hasła wywoławczego, które na czas trwania opowieści stawało się przydomkiem małego opowiadacza.

I tak opowieści kuchenne ułożyły się nam w sześć „agonów” – cykli:

opowieści wigilijne (Adama „Rybia głowa” versus Karolina „Śledzie korzenne”)

– opowieści czasu karnawału, czyli kto zje więcej (Wiktor „Pempuch” versus Jędrek „Pączek”)

– opowieści czasu biedy i wojny (Marusia „Prażuch” versus Aleks „Obóz jeniecki”)

– opowieści o dawnych technologiach (Maja „Makutra” versus Małgosia „Beczka kapusty”)

– niebezpieczne przygody w kuchni (Grześ „Spalone ziemniaki” versus Franek „Trufle”)

– nauki babć nie poszły w las (Adaś „Piernik” versus Kasia „Ciastka z wiśniami”).

Tę naturalną strukturę narracyjną wykorzystaliśmy podczas finałowego wydarzenia w Muzeum dla Dzieci.

Wykorzystaliśmy też pamiątkowe przedmioty, które były świadkami opowiadanych historii: np. w opowieści Adasia „ O tym, jak babcia Halinka nauczyła mnie piec piernik” ważną rolę odgrywał moździerz, w którym ubijało się przyprawy: pieprz, cynamon, goździki, kardamon; w opowieści Mai o „trzeszczącym cieście” główną bohaterką okazała się tradycyjna makutra, w której prababcia Iza robiła paschę na Wielkanoc, a jej synek, dziadek Tomek, z takim zaangażowaniem mieszał ciasto, że ciasto zaczęło „trzeszczeć” od naderwanych drobin z dna glinianego garnka…

Z kolei opowieść Małgosi „O tym, jak babcia Henia robiła kapustę kwaszoną, a dzieci ubijały ją beczce nogami” zrobiliśmy na rytmie wybijanym stopami przez wszystkich uczestników wydarzenia.

16

Opowieści kuchenne to oczywiście przepisy, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Oto jeden z nich:

Przepis babci Stasi na wigilijną kaszę ze śliwkami (z opowieści Nikoli)

Składniki:

  • Szklanka kaszy jaglanej
  • * 2 szklanki wody
  • Szczypta soli
  • 40 dag śliwek suszonych
  • 2 łyżki miodu

Kaszę trzeba porządnie wypłukać pod bieżącą wodą, wsypać so osolonego wrzątku i gotować na bardzo małym ogniu pod przykryciem. Pod koniec gotowania wrzucić przekrojone na poł śliwki, dodać miód. Podawać na ciepło.

Wśród przepisów znalazły się również opisy dawnych technologii, jak np.

„Rodzinne kwaszenie kapusty” (z opowieści Małgosi):

  1. Dziadek kupuje kapustę na targu (30 główek kapusty)
  2. Babcia przynosi szatkownicę, beczkę, kij.
  3. Babcia oczyszcza kapustę, kroi na połowę i wykrawa głąby.
  4. Dziadek szatkuje kawałki kapusty do beczki.
  5. Wszyscy dodają przyprawy: koper, sól, liście laurowe, ziarna pieprzu, ziele angielskie.
  6. Trzeba też dodać startą na tarce marchewkę.
  7. Dziadek miesza wszystko w beczce.
  8. Dzieci, te najmniejsze, myją dokładnie nogi i wchodzą do beczki. Ubijają kapustę, aż puści sok. Warstwa po warstwie.
  9. Gdy beczka jest już pełna, kapusty stoi w kuchni przez 10 dni, ale nie przy piecu.
  10. Raz dziennie długim kijem (np. od starej miotły) ktoś kłuje kapustę, aby weszło do niej trochę powietrza, a wyszły gazy. Kapusta fermentuje – kisi się.
  11. Dziadek przyciska kapustę deskami i kładzie na nie duży kamień.
  12. Potem wynosi ją do piwnicy, przykrywa delikatnym materiałem.
  13. Kapustę można od tego czasu jeść na surowo i gotować bigos, pierogi.

 Opowieści o przodkach

3

Praca nad opowieścią zajmuje dużo czasu. Wymaga cierpliwości, powtarzania i niezniechęcania się. To oznaczało, ze trzeba było ograniczyć wstępne założenia. Nie było sensu, żeby każde dziecko pracowało nad czterema historiami, nie mówiąc już o czterech „pudełkach pamięci”. Trzeba było dokonać wyboru. Zastanawialiśmy się nad tym wspólnie. Która z zaproponowanych historii jest najciekawsza? I przede wszystkim: z którą najbardziej chcę pracować, opowiedzieć ją publicznie, nadać jej wizualną formę? Ostatecznie niektóre dzieci opowiadały trzy historie, inne tylko jedną. To zależy od wielu czynników: od współpracy z rodzicami, nie wszystkie dzieci chcą samodzielnie występować publicznie, wolą działania wspólne – warto to uszanować, nic na siłę. Ważnym wątkiem okazały się historie wojenne – wojennej tułaczki, cudownych ocaleń, wypędzeń i powrotów. Bardzo było dla mnie ciekawe, co dzieci rozumieją z tej Wielkiej Historii, obecnej w rodzinnej pamięci. Cenne były zwłaszcza te opowieści, które opowiadały Wielką Historię z perspektywy dzieci, którymi byli wtedy dziadkowie lub pradziadkowie uczestników warsztatów.

Tym razem również pojawiły się ważne przedmioty: akcesoria krawieckie po babci (szpulka nici, igła, naparstek, miara krawiecka), żołnierzyki (kowboje, Indianie) odziedziczone po tacie, śmieszny jajecznik po babci.

Również i teraz szukaliśmy połączeń między historiami, grupowaliśmy je tematycznie. Ostatecznie powstało siedem cykli – agonów, które zaprezentowaliśmy podczas finałowego wydarzenia:

Skąd się tu wziąłem ( Aleks „Marysia powraca z Syberii”)

– Wojenna zawierucha (Marysia „Dziadek na koniu”, Kasia „Wojenna komunia”, Nikola „Dobry Niemiec i pomarańcze”)

– Cudowne ocalenia (Franek „Jak koniak ocalił życie mojej rodzinie” versus Aleks „jak garnitur uratował Józkowi życie”)

– Opowieści z dreszczykiem (Maja „Płonąca choinka” versus Małgosia „Ślub pod groźbą pistoletu”)

– Opowieści krawcowych (Wiktor „Suknia ślubna” versus Kacper „Pokłute palce”, Karolina „Torebki”)

– Dawne zabawki (Tomek „Pudełko na strychu” versus Adaś „Żołnierzyki taty”)

– Opowieści do usypiania (Jędrek „Wózek dziecięcy” versus Adam „Taniec na stole”).

Pudełko pamięci

2

Niezwykle ciekawym dopełnieniem warsztatów opowiadania, ich integralną częścią było tworzenie wizualnej formy opowieści. Prace plastyczne wymagają niespiesznego czasu. Dlatego pracowałyśmy z Czarli Bajką naprzemiennie. Zaczynałyśmy zawsze od pracy nad ustną wersją historii – wtedy okazywało się, co będzie nam potrzebne do stworzenia jej wizualnej formy. Część materiałów dostałyśmy od rodziców w postaci zeskanowanych zdjęć. Ale to nie wystarczy, by zbudować cały świat zamknięty w małej przestrzeni. Punktem wyjścia były puste, tekturowe pudełka „bez dachu”. To była nasza przestrzeń – kuchni lub innego wybranego pokoju (dziecięcego, salonu, pracowni), którą należało ożywić. Czarli Bajka wykonała niezwykle czasochłonną i jednocześnie bardzo twórczą pracę wstępną: na podstawie opowieści dzieci przygotowała dla każdego osobną kartę pracy – z elementami, które mogłyby posłużyć dla zobrazowania historii. Wszyscy dostali też wzory okien, drzwi, podłóg, dywanów, mebli itp., z których mogli korzystać, wypełniając przestrzeń swojego pudełka. Praca polegała więc na wyborze, wycięciu odpowiednich elementów, odpowiednim ich pokolorowaniu i ustawieniu w przestrzeni pudełka. Czarli zachęcała również dzieci do samodzielnej twórczości – rysowania wizerunków swych babć i dziadków czy innych elementów opowieści. Papierowa scenografia, wraz z bohaterami historii, była potem przyklejana na różne sposoby. Ogromnym zainteresowaniem cieszyły się przestrzenie graniczne, czyli okna i drzwi, na wpół otwarte, z wychylającymi się postaciami, zatrzymanymi w pół kroku. I to, co było widać z okna: ogród, las, samochód… Bardzo ciekawa była również próba połączenia ustnej opowieści z jej wizualną formą – na przykład poprzez ruchome animacje, wykorzystujące technikę rozkładanej, przestrzennej książki. Pogrupowane odpowiednio pudełka stanowiły scenografię finałowego wydarzenia. Wraz z kolejnymi opowiadaczami wędrowały w centralne miejsce sceny, stając się integralną częścią spektaklu opowieści.

Wydarzenie finałowe

fina819

Dobrze, gdy warsztaty opowiadania kończą się uroczystym zwieńczeniem – sytuacją publicznego spotkania. Rodzice i dziadkowie będą mogli usłyszeć i zobaczyć historie, których byli źródłem, ale które oderwały się od nich i poszybowały na skrzydłach dziecięcej wyobraźni i dziecięcego języka. Takie spotkanie ma charakter otwarty, publiczny, dlatego warto je organizować w lokalnej instytucji kultury.

Ostateczny scenariusz klaruje się do samego końca, , przy zachowaniu do końca elastyczności, ponieważ jakieś dzieci mogą nagle „wypaść” z różnych, losowych powodów. Dlatego staram się, żeby wszystkie dzieci znały opowieści ramowe, które opowiadamy wspólnie, tak by w ostatniej chwili mogły siebie zastąpić bez niepotrzebnego napięcia.

Ważne jest ustawienie przestrzeni – dospołeczne, w półkręgu, łagodnie zacierające granicę między widownią i sceną. Jeśli to możliwe, warto zaprosić muzyków i zrobić z nimi i dziećmi wstępną próbę, tak aby muzyka nie rozpraszała małych opowiadaczy, tylko pomagała im wejść w rytm swojej historii.

DSCF9356

Nigdy nie zostawiam małych opowiadaczy samych – prowadzę spotkanie, zapraszając kolejne osoby, zadając im pomocnicze pytania, pozostając z nimi w kontakcie. Wtedy nie musimy się martwić, że ktoś „zapomni swoją kwestię”. Jeśli zapomni, to sobie przypomni, bo przecież nie ma wyuczonej kwestii na pamięć, mówi własnymi słowami. Tak, to prawda, czasem brzmi to trochę szorstko, czasem narracja jest rwana, czasem nauczyciele się dziwią: nie lepiej nauczyć się na pamięć, żeby było ładniej i płynniej? Moim zdaniem – nie. To, co jest najcenniejsze w sztuce opowiadania, to właśnie to, że opowieść naprawdę powstaje w momencie opowiadania. To trudna sztuka, nie tylko dla dzieci. Tym większa radość, gdy jakaś opowieść nie zostanie odbębniona, tylko naprawdę zostanie opowiedziana – choćby miała być bardzo króciutka.

Na początku dzieci wchodzą na scenę i przedstawiają się: Jestem synem, wnukiem, prawnukiem/córką, wnuczką, prawnuczką… i zajmują swoje miejsca. Punkt wyjścia zwykle jest taki, że dzieci znają imiona swoich dziadków, dalej już nie. Fajnie, żeby sobie uświadomiły, że za dziadkami ktoś jeszcze jest. Dlatego na warsztatach ustawiamy zwykle „żywe” drzewo genealogiczne dla wybranego dziecka, pokazując rozchodzące się konary rodzinnego drzewa – coraz dalej i dalej w przeszłość. Dobrze jest poczuć ten tłum bezimiennych postaci za swoimi plecami – jako wielkie wsparcie i zakorzenienie.

Narracyjną formą tego ćwiczenia jest opowiadanie opowieści z tradycji norweskiej „Siódmy ojcem w domu”. Pewien wędrowiec, bardzo znużony, szukał domu, w którym mógłby przenocować. Na swojej drodze spotyka dom, a przed nim mężczyznę rąbiącego drewna. „Dzień dobry, ojczulku – mówi wędrowiec. – Czy mógłbym u was przenocować?”. A wtedy ten odpowiada: „Ja nie jestem ojcem tego domu. Zapytaj mojego ojca, który pracuje w kuchni”.

8

Wędrowiec wchodzi do domu i w kuchni spotyka dużo starszego mężczyznę. On też nie jest ojcem tego domu i prosi: „Zapytaj mojego ojca, który siedzi przy stole w pokoju”. Sytuacja powtarza się siedem razy – za każdym razem wędrowiec spotyka coraz starszego „ojca” domu, który odsyła go do swojego ojca. Na końcu musi zajrzeć do rogu z prochami – tam mieszka siódmy przodek – prawdziwy ojciec tego domu. Wędrowiec, mimo lęku, oddaje mu szacunek i wtedy zostaje wspaniale ugoszczony – czekają na niego obfita uczta i wielkie łoże z miękkimi skórami reniferów. Dlatego warto się dowiedzieć, kto jest prawdziwym ojcem rodziny!

Tą historią kończymy nasze spotkanie. Dzieci opowiadają ją razem. Podoba im się ta historia. Jest trochę straszna i trochę śmieszna. Chichoczą a na końcu świergolą cieniutkimi głosami jak na prawdziwych przodków przystało.

Kasia razem ze swoją mamą przygotowały na poczęstunek ciasteczka z wiśniami, według przepisu babci Basi, która skrzętnie go zapisała w niebieskim zeszycie w kratkę. Dobrze jest poczuć smak i zapach opowieści, która jest żywa i trwa po dziś dzień!

Wybrane opowieści przodków

Na koniec przytoczymy kilka opowieści, które powstały podczas warsztatów. To ich wersja spisana, różni się więc od wersji ustnej, na którą składają się głos, intonacja, melodia, gesty, rytm. To zaledwie skrypt, partytura do twórczego rozwinięcia. Ale daje wyobrażenie, w jak ciekawy sposób możemy pracować z naszą rodzinną pamięcią.

Opowieść o makutrze i trzeszczącym cieście (opowieść Mai)

Dawno temu, tak dawno, że mój dziadek, który teraz czasem odbiera mnie ze szkoły, sam chodził do szkoły, chyba do szóstej klasy. Były ferie, a moja prababcia szykowała przysmaki na Święta Bożego Narodzenia. Między innymi szykowała takie ciasto, które nazywała paschą. Ciasto to zaczynało się robić od zwarzenia mieszanki mleka i śmietany. To zwarzenie polegało na podgrzaniu mleka, dodaniu śmietany i dalszym podgrzaniu, ale koniecznie bez gotowania. Powstawał wtedy rodzaj sera z mocnymi grudkami, który należało zamienić na jednolitą masę. Potem dodawało się inne składniki. W tych czasach nie było jeszcze mikserów, malakserów i tego rodzaju urządzeń. Wszystko trzeba było robić ręcznie. Do ucierania ciasta służyła gliniana misa zwana makutrą, w której drewnianym wałkiem rozcierało się to, co do niej było włożone, na przykład ser. Dziadek Tomek bardzo chciał pomagać w świątecznych przygotowaniach. Dostał więc za zadanie utarcie ciasta na paschę. Ochoczo zabrał się do pracy. Dziś dziadek już nie pamięta całego przepisu. Miał wtedy jakieś dziesięć lat. Pamięta tylko, że przy próbowaniu ciasto dziwnie trzeszczało w zębach. Prababci się to nie spodobało. Długo się zastanawiało, o co chodzi, skąd ten dziwny dźwięk, aż w końcu dokładnie obejrzała makutrę. Okazało się, że dziadek ucierał ciasto tak mocno, że nie tylko roztarł grudki sera, jajka, masło, ale obtarł też nieco gliny ze ścianek makutry. Niestety w tamte święta w domu mojej prababci i dziadka nie było paschy. Ale powstała opowieść, którą właśnie wam opowiedziałam.

O tym, jak babcia Basia znalazła w lesie trufle, które wcale truflami nie były (opowieść Franka)

To wydarzyło się w latach siedemdziesiątych. Moja mama był wtedy małą dziewczynką. Razem ze swoimi rodzicami, a moimi późniejszymi dziadkami: babcią Basią i dziadkiem Januszem, jeździli na Mazury, zawsze w to samo miejsce. Razem łowili ryby, okonie, i chodzili do lasu na grzyby. Na wszelki wypadek z atlasem, bo nie wszystkie grzyby znali, o niektórych tylko słyszeli z opowiadań. I pewnego razu znaleźli takie grzyby, które wyglądały jak tajemnicze białe kule. I pomyśleli, że to pewnie trufle. Gdy wrócili do domu, babcia Basia schowała torbę z grzybami za piecem, żeby rano zapytać gospodynię, co to za gatunek. W nocy grzyby zaczęły dziwnie pachnieć. Wszyscy obudzili się z bólem głowy. Rano okazało się że to wcale nie były trufle, tylko wielkie muchomory sromotnikowe! Na szczęście nie zdążyli ich zjeść !

O tym, jak praprababcia Rufa, tańcząc na stole, wnuczkę swą usypiała (opowieść Adama)

Kiedy moja babcia Lucynka była małą dziewczynką, przyjeżdżała na wakacje do swojej babci Rufiny i dziadka Józefa. Dziadek Józef był bardzo skrupulatny i dokładny: jadł zawsze o stałych godzinach i spał w szlafmycy. Za to babcia Rufa była bardzo wesoła i miała tysiąc pomysłów na minutę. Którejś nocy, kiedy mała Lucynka nie mogła zasnąć, babcia Rufa wpadła na świetny pomysł. Poszły obie do kuchni, wlazły sobie na stół i tańcowały na nim w nocnych koszulach. Trzeba było widzieć minę dziadka Józefa, jak to zobaczył! Aż mu się szlafmyca na ucho zsunęła!

O tym, jak koniak uratował mojej rodzinie życie (opowieść Franka)

Ta historia wydarzyła się w czasie wojny, zaraz po powstaniu w Warszawie. Moja prababcia, razem ze swoimi dziećmi, moją babcią Basią i jej bratem Markiem, i razem z innymi ludźmi szli do obozu w Pruszkowie. Moja prababcia była osobą bardzo przezorną i zaradną. Miała przy sobie ukryte resztki złota i butelkę koniaku, który jakimś cudem ocalał. Szli w jedenaście osób. A potem wsadzili ich do bydlęcych wagonów bez dachów i gdzieś powieźli. Nie wiedzieli, dokąd jadą, wszyscy się bali, warunki były straszne. Na stacji w Skarżysku Kamiennej pociąg się zatrzymał. Wtedy prababcia pokazała niemieckiemu strażnikowi koniak i coś z nim zagadała, bo umiała po niemiecku. Wtedy on wziął butelkę i się odwrócił. I cała rodzina pod wagonami uciekła na drugą stronę torów. Tam byli polscy kolejarze, którzy się nimi zaopiekowali, pomogli przedostać się dalej i schować. Do końca wojny prababcia z dziećmi przeżyła w okolicach Skarżyska, a potem wszyscy wrócili do spalonej Warszawy.

11

Harmonogram projektu (Warszawa, 2016)

8 maja – spektakl „Cztery strony czasu” i warsztat dla rodziców i dzieci w Muzeum dla Dzieci Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

Opowieści: Beata Frankowska; wizualizacje: Czarli Bajka; muzyka: Robert Lipka, Olena Yeremenko

Maj-czerwiec – warsztaty na terenie szkoły i muzeum (w sumie pięć warsztatów po 2,5 godziny plus 2-godzinna próba generalna w muzeum)

12 czerwca – spektakl finałowy z udziałem dzieci „Cztery strony czasu. Opowieści rodzinne” w Muzeum dla Dzieci Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

Prowadzenie opowieści: Beata Frankowska; wizualizacje: Czarli Bajka; muzyka: Robert Lipka, Olena Yeremenko

Za współpracę przy realizacji projektu dziękuję bardzo pani Izabeli Joźwiak, wychowawczyni klasy pierwszej ze Społecznej Szkoły Podstawowej nr 4 im. Władysława Grabskiego w Warszawie.

Projekt zrealizowany dzięki wsparciu Miasta Stołecznego Warszawy.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Edukacja/Animacja kultury, Wydarzenia, Warsztaty. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

48 odpowiedzi na „OPOWIEŚCI RODZINNE – warsztaty opowiadania dla dzieci

  1. Needed to put you this tiny word to help say thanks a lot once again for all the pleasing strategies you’ve shown in this case. It is incredibly open-handed of you to present unreservedly all most people might have supplied for an ebook in making some bucks for their own end, even more so since you could possibly have done it in the event you wanted. These strategies also worked to become easy way to fully grasp that most people have the same dreams just like mine to know more and more when it comes to this condition. I am sure there are millions of more pleasurable moments ahead for people who looked over your website.

  2. Becki Lawhorn pisze:

    You made some decent factors there. I seemed on the web for the difficulty and found most people will associate with along with your website.

  3. nike shoes pisze:

    I truly wanted to write a brief comment to be able to thank you for the splendid points you are placing at this website. My rather long internet lookup has now been recognized with professional strategies to share with my close friends. I would claim that we visitors are unquestionably lucky to exist in a wonderful website with many brilliant individuals with very helpful tactics. I feel rather lucky to have encountered your entire web site and look forward to plenty of more awesome moments reading here. Thanks again for everything.

  4. Thanks so much for giving everyone remarkably spectacular opportunity to read in detail from this site. It’s usually very kind and also full of fun for me personally and my office fellow workers to search your web site at a minimum thrice in a week to read the fresh secrets you will have. And indeed, I’m also actually astounded with your remarkable advice served by you. Selected 1 areas in this posting are undoubtedly the best we have ever had.

  5. I as well as my friends happened to be checking out the nice tips and hints from your site and quickly got an awful suspicion I never expressed respect to the site owner for those tips. These ladies happened to be thrilled to see them and have in effect absolutely been taking advantage of these things. Thank you for actually being well thoughtful as well as for going for this kind of excellent topics most people are really needing to learn about. Our own sincere regret for not expressing appreciation to you sooner.

  6. reebok shoes pisze:

    I would like to show my respect for your generosity giving support to those individuals that absolutely need assistance with this important content. Your personal dedication to passing the solution around had been unbelievably important and have always encouraged men and women much like me to reach their goals. Your new helpful guideline entails a great deal a person like me and extremely more to my colleagues. Thanks a lot; from all of us.

  7. I precisely desired to say thanks once more. I do not know the things I would’ve taken care of without the type of information revealed by you concerning my problem. Previously it was a very frustrating circumstance in my view, however , understanding a well-written strategy you dealt with it took me to jump for happiness. Now i’m happy for your guidance and even have high hopes you find out what a powerful job your are carrying out training some other people all through your web blog. I’m certain you’ve never come across all of us.

  8. yeezy boost pisze:

    The next time I learn a weblog, I hope that it doesnt disappoint me as a lot as this one. I mean, I know it was my option to read, however I truly thought youd have one thing interesting to say. All I hear is a bunch of whining about something that you possibly can repair when you werent too busy in search of attention.

  9. yeezy pisze:

    Needed to create you one little bit of word to give thanks again over the exceptional ideas you’ve discussed here. It’s simply tremendously generous with people like you giving unhampered exactly what a number of us could possibly have supplied as an electronic book in making some profit for their own end, specifically now that you might have tried it in case you decided. Those strategies additionally served like a good way to be certain that other people have the same desire much like my own to find out way more with respect to this matter. I’m sure there are some more enjoyable moments in the future for many who looked at your site.

  10. huaraches pisze:

    I would like to express my love for your kind-heartedness in support of folks that should have guidance on this particular theme. Your personal commitment to getting the message along ended up being wonderfully effective and have continuously permitted guys just like me to arrive at their endeavors. Your personal helpful guide denotes much to me and especially to my office colleagues. Thanks a ton; from everyone of us.

  11. I and my pals were found to be following the great ideas on the blog and so instantly I got an awful suspicion I had not thanked the blog owner for those techniques. All of the men were definitely consequently joyful to read through them and already have very much been loving them. Thanks for really being very helpful as well as for utilizing this form of magnificent areas millions of individuals are really desirous to know about. Our sincere apologies for not saying thanks to you earlier.

  12. Thanks a lot for giving everyone an extraordinarily special possiblity to read critical reviews from this website. It really is very sweet and also full of amusement for me personally and my office colleagues to search your site at a minimum three times every week to read through the fresh stuff you have. And of course, I’m actually satisfied concerning the magnificent principles you serve. Certain two points in this posting are basically the most efficient we have ever had.

  13. kyrie 3 pisze:

    My husband and i were really delighted when Chris managed to round up his researching from the ideas he acquired from your very own web pages. It’s not at all simplistic to simply possibly be handing out methods that many others have been selling. And we consider we have got the blog owner to appreciate for that. The illustrations you have made, the simple web site navigation, the relationships you aid to promote – it’s got most wonderful, and it’s making our son in addition to us understand that matter is awesome, which is tremendously pressing. Thanks for all!

  14. air max 2017 pisze:

    I must show some appreciation to the writer for bailing me out of this particular difficulty. After scouting throughout the online world and finding views which are not helpful, I figured my entire life was well over. Existing without the solutions to the difficulties you have sorted out by means of your entire report is a crucial case, as well as ones which could have badly affected my career if I had not discovered your blog. Your own personal talents and kindness in touching all the things was valuable. I’m not sure what I would have done if I had not discovered such a solution like this. I am able to at this time look forward to my future. Thanks very much for this expert and amazing guide. I will not hesitate to endorse your blog post to anyone who needs to have assistance on this subject.

  15. Thanks so much for giving everyone a very breathtaking chance to discover important secrets from this website. It really is so great and jam-packed with a great time for me personally and my office co-workers to search your site on the least three times per week to see the latest items you will have. Not to mention, I am also certainly happy for the sensational techniques you give. Selected 1 tips in this post are without a doubt the most suitable we have had.

  16. nike kd 11 pisze:

    My wife and i felt really more than happy that John could round up his inquiry via the precious recommendations he discovered in your site. It is now and again perplexing just to find yourself making a gift of guides that many other people might have been making money from. So we keep in mind we have the website owner to appreciate for this. All the explanations you have made, the straightforward site menu, the friendships you can aid to foster – it is mostly fabulous, and it’s facilitating our son and our family recognize that that concept is pleasurable, which is certainly very fundamental. Thank you for the whole thing!

  17. Needed to put you a very small observation to help say thanks a lot yet again on your beautiful guidelines you have shared on this page. This is quite extremely generous with people like you to provide unreservedly what most of us would’ve advertised as an ebook to generate some bucks on their own, most notably now that you might have done it in case you considered necessary. The ideas also served to provide a fantastic way to realize that some people have the same passion just as mine to see way more pertaining to this matter. I believe there are millions of more pleasurable moments up front for folks who view your website.

  18. yeezy boost pisze:

    Hey! I just want to give a huge thumbs up for the good info you could have here on this post. I will likely be coming back to your blog for more soon.

  19. fila pisze:

    I wanted to put you that tiny observation to help give thanks yet again for those remarkable techniques you have shared above. This is really pretty open-handed with you to grant freely what exactly numerous people could have offered for an electronic book to earn some cash for themselves, primarily seeing that you might have done it if you ever wanted. The tips likewise acted to provide a good way to comprehend most people have the same eagerness just like mine to know the truth a great deal more in terms of this matter. Certainly there are some more fun occasions in the future for individuals who go through your site.

  20. I enjoy you because of your entire hard work on this site. My mom take interest in engaging in research and it’s simple to grasp why. A lot of people hear all of the powerful mode you produce good tactics on your blog and therefore boost participation from other people on this area so our own simple princess has always been studying a great deal. Enjoy the remaining portion of the new year. Your performing a fabulous job.

  21. jordan shoes pisze:

    My wife and i have been very joyful when Michael could round up his analysis through the ideas he got from your own web page. It is now and again perplexing to just find yourself releasing information and facts which some people may have been selling. And we all take into account we have the blog owner to appreciate for this. The main illustrations you made, the straightforward website navigation, the friendships your site make it easier to engender – it’s got most extraordinary, and it’s aiding our son and our family understand the situation is fun, and that is tremendously indispensable. Many thanks for everything!

  22. timberlands pisze:

    I enjoy you because of your entire work on this blog. Ellie enjoys setting aside time for investigations and it’s really simple to grasp why. I notice all concerning the powerful tactic you produce insightful guides via the blog and even invigorate participation from others about this concern then my simple princess is really understanding a whole lot. Take advantage of the rest of the new year. You’re the one conducting a fantastic job.

  23. vdahblevy pisze:

    cialis http://canadian-pharmaciesthsh.com/ – viagra online certified canadian pharmacies viagra online legitimate canadian pharmacies online http://canadian-pharmaciesthsh.com/

  24. I simply desired to say thanks all over again. I’m not certain the things that I would’ve handled in the absence of those advice documented by you over such a area. This has been a horrifying issue in my position, however , spending time with a well-written strategy you resolved the issue forced me to cry with delight. Now i am thankful for your help and sincerely hope you are aware of an amazing job that you’re accomplishing instructing the mediocre ones all through a web site. Probably you haven’t encountered any of us.

  25. zzwsblevy pisze:

    viagra online http://pharmacyonlinevfr.com/ – canada online pharmacy pharmacy online discount canada pharmacy online http://pharmacyonlinevfr.com/

  26. birkin bag pisze:

    I want to convey my admiration for your kind-heartedness in support of all those that absolutely need assistance with this important situation. Your real dedication to passing the solution along turned out to be rather practical and have consistently encouraged ladies just like me to get to their dreams. The interesting instruction means this much to me and substantially more to my fellow workers. Thanks a lot; from all of us.

  27. michael kors pisze:

    My wife and i felt ecstatic Jordan managed to round up his reports because of the precious recommendations he received from your web site. It is now and again perplexing to just find yourself giving for free thoughts that the others have been selling. And we all discover we need the website owner to thank for this. The specific illustrations you’ve made, the easy blog menu, the friendships you help to foster – it’s got everything overwhelming, and it’s aiding our son in addition to the family reason why the situation is amusing, and that is tremendously pressing. Many thanks for all the pieces!

  28. I just wanted to compose a simple message to thank you for these nice ways you are posting here. My long internet look up has at the end of the day been honored with reputable concept to talk about with my visitors. I would express that we site visitors actually are really fortunate to dwell in a perfect site with very many perfect professionals with very helpful plans. I feel truly happy to have encountered the website page and look forward to tons of more excellent times reading here. Thanks once more for all the details.

  29. yjahblevy pisze:

    canadian pharmacies recommended by aarp http://canadian-pharmaciesthsh.com/ – best online canadian pharmacies canadian pharmacies online prescriptions п»їpatient legitimate canadian online pharmacies http://canadian-pharmaciesthsh.com/

  30. ejgsblevy pisze:

    cialis online pharmacy http://pharmacyonlinevfr.com/ – costco online pharmacy pharmacy online online canadian pharmacy trusted online pharmacy reviews http://pharmacyonlinevfr.com/

  31. kyrie 5 pisze:

    I intended to create you that very small note in order to thank you so much as before for these stunning basics you have discussed on this website. It is really seriously open-handed of you to allow extensively all that many individuals could possibly have distributed for an electronic book to generate some money for themselves, precisely given that you might well have tried it if you considered necessary. The pointers likewise acted to become great way to be aware that the rest have similar dreams much like my very own to understand more and more in respect of this matter. I’m certain there are some more fun instances up front for those who browse through your website.

  32. An impressive share, I just given this onto a colleague who was doing a little bit analysis on this. And he the truth is purchased me breakfast as a result of I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the treat! But yeah Thnkx for spending the time to debate this, I feel strongly about it and love studying extra on this topic. If doable, as you develop into experience, would you mind updating your blog with extra particulars? It is extremely helpful for me. Big thumb up for this weblog submit!

  33. nmd pisze:

    I in addition to my guys were found to be checking the good guides from your web site then at once I got a terrible suspicion I never thanked the blog owner for them. Most of the boys had been for this reason excited to see all of them and have pretty much been taking advantage of these things. Appreciate your truly being considerably kind and for considering such amazing things most people are really needing to know about. My sincere regret for not expressing appreciation to you earlier.

  34. I needed to send you a very small word to help give thanks again for your personal pretty tactics you’ve contributed on this page. It has been certainly wonderfully open-handed of you to make unreservedly all that a lot of people could possibly have sold as an ebook to make some money for their own end, particularly now that you could possibly have done it in the event you decided. The tricks also acted to become great way to recognize that other individuals have the same eagerness the same as mine to figure out much more with regard to this issue. I know there are some more enjoyable sessions up front for those who scan through your blog post.

  35. grdfblevy pisze:

    canadian pharmacy http://canadapharmacyonlinefako.com/ – canadian pharmacy online best online canadian pharmacy canada drugs canadian pharmacy viagra http://canadapharmacyonlinefako.com/

  36. jtcwblevy pisze:

    canadian pharmacy online http://canadianpharmacyonlinervii.com/ – canada drug pharmacy canadian pharmacy online online canadian pharmacy canadian pharmacies http://canadianpharmacyonlinervii.com/

  37. gucci belt pisze:

    Needed to write you that tiny word in order to thank you as before regarding the unique guidelines you’ve discussed at this time. It is strangely generous with people like you to grant unreservedly exactly what some people might have supplied for an e-book in order to make some bucks for themselves, notably seeing that you might well have done it in case you wanted. Those thoughts as well acted to be the fantastic way to understand that other individuals have a similar zeal like my own to understand a good deal more in terms of this condition. I am sure there are numerous more pleasant occasions in the future for those who read through your blog post.

  38. cheap jordans pisze:

    I just wanted to make a word in order to express gratitude to you for all of the nice advice you are showing at this website. My time consuming internet search has at the end of the day been honored with brilliant ideas to go over with my partners. I ‚d admit that many of us readers actually are unequivocally fortunate to dwell in a good network with very many lovely individuals with very beneficial advice. I feel truly privileged to have encountered your entire weblog and look forward to so many more excellent times reading here. Thank you again for everything.

  39. longchamp pisze:

    I wish to get across my affection for your kindness in support of all those that need guidance on your subject. Your personal commitment to passing the solution all-around has been astonishingly significant and have without exception helped guys much like me to arrive at their objectives. Your personal important useful information means much a person like me and substantially more to my colleagues. Thanks a ton; from everyone of us.

  40. adidas nmd r1 pisze:

    I actually wanted to develop a quick note to be able to express gratitude to you for the fabulous steps you are writing at this site. My particularly long internet search has now been recognized with wonderful details to share with my friends and classmates. I would mention that many of us readers actually are very endowed to be in a fabulous site with very many lovely individuals with interesting points. I feel very blessed to have encountered your site and look forward to many more amazing minutes reading here. Thanks once again for all the details.

  41. nike shoes pisze:

    I wish to voice my gratitude for your generosity giving support to those people that absolutely need help on the subject. Your personal commitment to passing the solution all around turned out to be certainly interesting and has constantly helped most people just like me to arrive at their objectives. Your amazing invaluable advice denotes a lot to me and especially to my colleagues. Best wishes; from all of us.

  42. yeezy boost pisze:

    Would you be considering exchanging links?

  43. vdvzblevy pisze:

    viagra without a doctor prescription http://onlineviaqer.com/ – viagra without a doctor prescription viagra online canadian pharmacy viagra without a doctor prescription viagra online without prescription http://onlineviaqer.com/

  44. btsdblevy pisze:

    viagra without a doctor prescription http://sexviagen.com/ – п»їbest place to buy generic viagra online viagra online canadian pharmacy viagra online canadian pharmacy viagra online canadian pharmacy http://sexviagen.com/

  45. Can I just say what a relief to find someone who actually knows what theyre talking about on the internet. You definitely know how to bring an issue to light and make it important. More people need to read this and understand this side of the story. I cant believe youre not more popular because you definitely have the gift.

  46. hvomotriolas pisze:

    Greetings! Very helpful advice on this article! It is the little changes that make the biggest changes. Thanks a lot for sharing!

  47. see this pisze:

    I just want to tell you that I am beginner to blogging and site-building and truly enjoyed this page. Very likely I’m planning to bookmark your site . You amazingly come with really good well written articles. Thanks a lot for sharing with us your web-site.

  48. mhllAlani pisze:

    uk dissertation writing help http://dissertationwritingxwgb.com/ – dissertations purchase online dissertation editing services service dissertation dissertation custom writing service http://dissertationwritingxwgb.com/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *